به حداقل رساندن کتوز در گله های گاو شیری

به حداقل رساندن کتوز در گله های گاو شیری

علی رغم اینکه بسیاری از موارد کتوز در گاوهای تازه زا اتفاق می افتد ، اما نحوه تغذیه و سلامت پیش از زایش گاو می تواند سبب بروز کتوز پس از گوساله زایی در گاو شود . بیشتر موارد کتوز اغلب در 2 هفته اول پس از گوساله زایی رخ می دهد ، از سوی دیگر بیشتر موارد کتوز ثانویه که پس از شروع عوارض  و بیماری های دیگر رخ می دهد  در محدوده 30 – 60 روز پس از گوساله زایی مشاهده می شود .

به طور کلی ، بایستی موارد کتوز بالینی در یک گله بایستی کمتر از 5 درصد باشد . گرچه ، برخی از گزارش ها اعلام می دارند  که ممکن است تا 40 درصد از گاوها دچار کتوز  تحت بالینی باشند . البته این میزان بسته به مزارع  مختلف می تواند متفاوت باشد و حتی به 80 درصد برسد .  نکته مهمی که بایستی پیش از گوساله زایی به آن توجه کرد تا احتمال وقوع  کتوز کاهش یابد حفظ سطح مناسبی از مصرف خوراک  در اواخر آبستنی است . همچنین  ، بایستی از چاق شدن  بیش از حد گاوها  در آخر آبستنی و دوره خشکی جلوگیری کرد .

گاوها  بایستی با وضعیت  نمره بدنی ( BCS)  5/3    دوره خشکی را به پایان رسانده و زایمان کنند . گاوهایی که BCS برابر یا بیشتر از  0/4 دارند به احتمال زیاد  دچار افت  مصرف خوراک پیش از زایش می شوند  و در معرض کبد چرب و کتوز  هنگام زایش  و پس از آن هستند . بر اساس مطالعه ای در دانشگاه مینه سوتا  گاوهایی که  BCS  بیشتر از 5/3 داشتند و تولید  آغوز آنها  حدود 5/7 لیتر  بود، بیشتر در معرض خطر کتوز بودند. بنابراین  ، برنامه تغذیه ای  بایستی در این جهت باشد  که گاوهای خشک  (  هم ابتدای دوره  و هم انتهای دوره خشکی ) به نحوی تغذیه شوند که سطح مصرف خوراک آنها در انتهای آبستنی  حفظ شود  ( به ویژه در هفته آخر بارداری  ) تا احتمال وقوع کتوز پس از زایش کاهش یابد .

بنابراین ، جیره گاو های خشک بایستی حاوی علوفه های پر فیبر باشد و مقادیر کافی  از انرژی و نه بیش از نیاز گاو  فراهم سازد . چنانچه  میزان  کاهش در مصرف خوراک پیش از گوساله زایی به 20 درصد برسد ، سطح اسیدهای چرب غیر استریفه (NEFA ) در خون افزایش می یابد  . گوساله زایی در چنین شرایطی میتواند سبب افزایش خطر کبد چرب  و کتوز شود .

 تشخیص کتوز

 علت اصلی  وقوع کتوز، ناکافی بودن  سطح گلوکز خون  در مقایسه با نیازهای  غدد پستانی به گلوکز است  که اغلب  با افزایش تولید شیر در گاوهای تازه زا و کاهش  مصرف خوراک  مشاهده می شود .

 به دلیل عدم کفایت  تامین انرژی از محل جیره ، بدن با سوختن چربی  بدنی  سعی در تامین نیاز  خود به انرژی  دارد  که منجر به افزایش  سطح NEFA  در خون می شود . نوعاً گاوهایی که  بیش از حد چاق شده اند مصرف خوراک  کمتری دارند و چربی بیشتری می سوزانند. سوختن زیاد چربی بدنی  که با افت  نمره وضعیت بدنی  BCS حدود یک نمره پس از زایش  شناخته می شود  به تجمع زیاد چربی در کبد  و تولید اجسام  کتونی ختم می شود . بتاهیدروکسی  بوتیرات  ( BHBA) واستوستات  دو نوع اصلی از اجسام کتونی هستند که به دلیل کمبود گلوکز خون افزایش می یابند . بتاهیدروکسی بویترات از لحاظ بررسی  وضعیت کتوزی بیشتر مورد توجه قرار می گیرد .

 غلظت های 10 تا 14 میلی گرم  در دسی لیتر بتاهیدروکسی  بویترات  در خون  ( پلاسما یا سرم ) به عنوان  کتوز تحت بالینی  در نظر گرفته می شود . مقادیر بیشتر از 14 میلی گرم در دسی لیتر کتوز بالینی محسوب می شود و اغلب به مدت 7 تا 10 روز  در شیر اندازه گیری می شود .

همانطور که گفته شد افت مصرف خوراک  در دوره خشکی گاو تاثیر زیادی  بر افت اسکور بدنی و وقوع  کتوز دارد  . نکته ای که بایستی به آن توجه کرد  این است که استفاده  از نمک های آنیونی در دوره خشکی گاو اغلب به دلیل خوشخوراکی کم  سبب افت  مصرف خوراک می شود . از این رو دقت در انتخاب مکمل آنیونی  در این دوره  بسیار حائز اهمیت  است . به گفته برخی از گاوداران  منطقه اصفهان ،استفاده از محصول آنیوفید  شرکت مهر بیستون  علی رغم کاهش  DCAD  جیره سبب کاهش مصرف خوراک  در دوره خشکی نشد  . این محصول (آنیوفید)  بر پایه کنجاله سویا ساخته شده  و حاوی مقادیری پپتید است  که با بهبود وضعیت  میکربی شکمبه  و تامین پروتئین های  پر کیفیت  از افت اسکور بدنی پس از زایش جلوگیری می کند.

  تشخیص کتوز در گاو

 جمع آوری خون و فرستادن خون  به آزمایشگاه برای اندازه گیری بتاهیدروکسی بوتیرات هزینه بر است .همچنین  اطلاع یافتن از نتایج نیز زمان بر است . بنابراین برای تشخیص کارآمد کتوز و شروع سریع درمان بایستی روش هایی تدوین شود  که به راحتی در مزرعه انجام گیرد  . نمونه بارز  این روش ها  استفاده از دستگاههای اندازه گیری  کتون خون  در افراد دیابتی است . اندازه گیری مزرعه ای کتون ها در ادرار  راه حل مناسبی  برای این منظور است.

 ( Ketostix : Bayer Heatthcare:LLc:Monheim;Germany)

هر چند جمع آوری  ادرار از گاوهای تازه زا  بسیار سخت است  و برای تشخیص کتوز تحت بالینی کارآیی ندارد . اندازه گیری کتون ها  در شیر نیز مورد توجه قرار گرفته و سال ها در اروپا از آن استفاده می شود . کیت های اندازه گیری  کتون شیر در ایالات متحده در دسترس است  ( ELancot  Greenfield  IN ))

بهترین زمان برای جمع آوری نمونه شیر طی شیردهی گاو در شیردوش است هرچند که ، هزینه آزمون شیر به طور قابل توجهی از آزمون کتون ادرار بیشتر است . غلظت چربی شیر یا نسبت چربی شیر به پروتئین شیر ابزار مفیدی  در شناسائی گاوها  یا گله هایی که در معرض خطر کتوز هستند ، می باشد  ( جدول 1 ) اندازه گیری ترکیبات  شیر آن چنان گران نیست . اخیراً سیستم های شیردوش به نحوی طراحی شده اند  که به راحتی  ترکیب شیر هر گاو را در هر  وعده  از شیردوش نشان می دهد .

جدول 1 :  استفاده از چربی شیر در شناسایی گاوهای هولشتاین یا گله های در معرض  کتوز تحت بالینی  و بالینی 

میزان چربی شیر / چربی به پروتئین شیر

شاخص حیوان

گاوها  ( 14 – 7  روز پس از گوساله زایی ) به صورت انفرادی

0/7 %<

0/5 % <

0/2  <

چربی شیر (نمونه ترکیبی )

چربی شیر(از سرپستانک)

نسبت چربی شیر به پروتئین شیر

به صورت گله ای  ( گاوهای تازه زا )

در روز 30 شیردهی 5/4 % <

در روز 14 شیردهی 0/2 <

چربی شیر

چربی شیر به  پروتئین شیر

 اثر کتوز بر عملکرد و سلامت گاو

 مهمترین تاثیر کتوز  بر گاوهایی که دچار کتوز بالینی  و تحت بالینی  هستند ، کاهش تولید شیر است ( 1 تا 3 لیتر در روز ). گرچه ، شدت  این کاهش  به این موضوع بستگی دارد که کتوز به صورت بالینی یا تحت  بالینی رخ داده است . همچنین ، به مدت زمان وقوع کتوز ، مرحله زمانی بروز کتوز  ( به طور مثال،  وقوع  کتوز در نزدیکی به زمان پیک تولید، بیشترین تاثیر را دارد ) و وقوع دیگر عوارض  و ناهنجاریها بستگی دارد . به طور تقریبی گاوی که دچار کتوز می شود  حدود 400 – 250 لیتر شیر کمتری تولید می کند  ( 500 – 300 هزار تومان ضرر اقتصادی ).

وقوع کتوز ، خطر ابتلا به دیگر عوارض  و ناهنجاری ها را تقویت  می کند  . افزایش تب شیر  ، جابجایی شیردان  ، عفونت رحم ، ورم پستان  و کاهش  راندمان تولید مثلی از عواقب کتوز بالینی و تحت بالینی است  که می تواند به افزایش موارد حذف گاو از گله منتهی شود .

  درمان و جلوگیری از کتوز

درمان معمول کتوز شامل تزریق درون رگی گلوکز همزمان با خوراندن دهانی پروپیلن گلیکول است  . گاهی اوقات ، تزریق یک داروی گلوکوکورتیکوئیدی می تواند مفید باشد . خوراندن پروپیلن گلیلول در حفظ گلوکز به مدت 4 – 3 روز تا این که مصرف  خوراک به حالت عادی برگردد مفید است .

چنانچه گله شما در معرض کتوز است  :

1-  به صورت دهانی پیش ساز گلوکز( پرروپیلن گلیلول) به حیوان بخورانید .

2– پروپیونات کلسیم که در کبد به گلوکز تبدیل می شود، تغذیه کنید .

3- پیش از زایش و حتی پس از زایش  کولین محافظت شده در برابر هضم شکمبه ای  به گاو تغذیه کنید. کولین سبب انتقال چربی از کبد می شود.

4 – پس از زایش موننسین استفاده کنید ( سبب افزایش تولید پروپیونات شکمبه ای می شود  که به گلوکز تبدیل می شود.

 خلاصـــه

  در اثر کتوز شاهد کاهش تولید شیر خواهیم بود که سب ضرر اقتصادی می شود . علاوه بر این،  هزینه های  درمان  و بروز دیگر عوارض  جانبی نیز سبب کاهش درآمد می شود . بنابراین برنامه تغذیه ای و مدیریتی گاوداری بایستی به سمت جلوگیری از وقوع  کتوز باشد. هرچند که شناسایی به موقع گاو مبتلا  به کتوز و درمان آن حائز اهمیت  است . در گله های  مستعد کتوز بهره گیری از  پروپیلن گلیکول و دیگر افزودنی ها توصیه می شود. بهترین استراتژی ها در جلوگیری از وقوع کتوز،  چاق کردن گاوها  پیش از زایش  نیست بلکه  تدوین جیره ای است  که سبب افت  مصرف خوراک نشود و سبب بهبود شرایط شکمبه شود .